FREDROPOL, dawne miasteczko na wschodnim skraju Pogórza, na południe od Przemyśla. Siedziba gminy, urząd pocztowy, ośrodek zdrowia (z apteką), restauracja, bar, sklepy różnych branż.

W połowie XVII w. Andrzej Maksymilian Fredro, kasztelan lwowski, utworzył z południowo-wschodniej części wsi Kormanice miasto Fredropol. Było niewielkie, o zabudowie wyłącznie drewnianej. Cerkiew i zamek Fredrów pozostały na gruntach Kormanic. W XIX w. Fredropol był w rękach Dunin-Borkowskich. Od ok. 1900 r. do II wojny światowej miejscowy majątek należał do Pawlikowskich.

W drugiej połowie XIX w. we Fredropolu odbywały się 4 jarmarki główne rocznie. W 1921 r. miasteczko liczyło tylko 52 domy (w tym 16 prowizorycznych) i 302 mieszkańców (269 grek., 23 rzym., 10 mojż). Ludność narodowości ukraińskiej wywieziono na tzw. Ziemie Odzyskane podczas akcji „Wisła" w maju 1947 r.

W czasie obu wojen światowych Fredropol uległ poważnym zniszczeniom. Nie zachowała się stara zabudowa rynku, ocalało tylko kilka domów o konstrukcji przysłupowej na zachodnim skraju miejscowości. W centrum stoją obecnie zabudowania wzniesione po wojnie.

 

KORMANICE, duża wieś sąsiadująca od zachodu z Fredropolem.

Na terenie Kormanic odkryto ślady domostw z młodszej epoki kamiennej (ok. 4000-1800 r. pne.). Również w średniowieczu istniało tu osadnictwo, związane z wydobyciem soli — upamiętnia to nazwa przysiółka Żupa nad potokiem o tej samej nazwie.

Pierwsza pisana wzmianka o Kormanicach pochodzi z 1407 r., kiedy należały do uposażenia prawosławnego biskupstwa przemyskiego. Nazwa wsi pochodzi prawdopodobnie od zajęcia mieszkańców—słowo kormnik oznaczało kiedyś rzemieślnika wyrabiającego grube sukno. W 1427 r. wieś była już w rękach Franciszka Grochowskiego, podkomorzego przemyskiego, który dał początek rodowi Kormanickich herbu Junosza. Kormanice stały się centrum klucza. W latach 1501-1503 Stanisław i Rafał Kormaniccy przejęli klucz rybotycki w zamian za długi zaciągnięte u nich przez Rybotyckich. W 1507 r. drogą posagu Kormianice przeszły do Fredrów. W połowie XVII w. Andrzej Maksymilian Fredro, kasztelan lwowski, utworzył w południowo-wschodniej części Kormanic miasteczko Fredropol. 9 października 1672 r. gwardian reformatów z Przemyśla, ks. Krystyn Szykow-ski, na czele mieszczan przemyskich zadał pod Kormanicami klęskę Tatarom, rozbijając ich obóz i uwalniając licznych jeńców.

W przysiółku Żupa działała jeszcze w XVIII w. warzelnia soli. Zamknęli ją w 1773 r. Austriacy dla ochrony państwowego monopolu przed konkurencją.

Po Fredrach właścicielami Kormanic byli kolejno Podoscy, Michałowscy, a od 1811 r. Dunin-Borkowscy. Około 1900 r. kormanicki majątek nabył wybitny literaturoznawca i działacz ochrony przyrody, Jan Gwalbert Pawlikowski z Medyki, dla swego syna Jana.

W 1921 r. wieś liczyła 137 domów i 752 mieszkańców (719 grek., 28 rzym., 5 mojż.).

Latem 1946 r. w kormanickich lasach odbywały się zajęcia szkoły podoficerskiej UPA. 24 czerwca 1946 r. przeciw Ukraińcom wysłano polski oddział ze szkoły podoficerskiej 22 pułku piechoty z Przemyśla, który wpadł w zasadzkę. Zginęło 26 żołnierzy polskich bez strat po stronie UPA. Podczas akcji „Wisła" w maju 1947 r. 960 mieszkańców Kormanic narodowości ukraińskiej wysiedlono na tzw. Ziemie Odzyskane.

Na wschodnim skraju wsi zachowały się resztki zamku kormanickiego, którego budowę w 2 poł. XVI w. przypisuje się Fredrom. Była to czworoboczna budowla z basztami w narożach. Do dzisiaj zachowała się jedna z baszt, znacznie przebudowana, oraz fragment skrzydła. Wokół częściowo zasypane fosy i fragmenty ziemnych fortyfikacji bastionowych. Na terenie dawnego folwarku przy drodze do Kupiatycz stoi dworek-willa z 1925 r.

Drewniana cerkiew greckokatolicka pw. Soboru NMP została zbudowana w latach 1923-26 na miejscu poprzedniej z 1772 r. Obecnie służy jako kościół rzymskokatolicki. Obok drewniana dzwonnica z 1926 r.

Na południe od wsi, w lesie na wschodnim stoku Łysej Góry istnieje dawne miejsce kultowe zwane Zjawlinja.

Według tradycji w miejscu tym dziewczynie zbierającej zioła w lesie objawiła się Matka Boża. Ślady jej stóp odcisnęły się w kamieniu. Do wysiedleń ludności stała tu drewniana cerkiew pw. św. Makarego Męczennika, zbudowana w 1860 r. Otoczony czcią kamień z odciskami stóp znajdował się pod ołtarzem. Legenda mówi, że kilkakrotnie próbowano zawieźć kamień do Kormanic, ale zawsze w cudowny sposób powracał na pierwotne miejsce. W sąsiedztwie cerkwi znajdowała się kapliczka nad źródełkiem, którego woda podobno pomagała na rożne dolegliwości.

Przed wojną trzy razy w roku odprawiano uroczystą procesję z kormanickiej cerkwi do Zjawlinja — w Przewodnią Niedzielę (pierwszą po Wielkanocy), najśw. Makarego (1 lutego) i na Spasa (19 sierpnia). W 1995 r. z inicjatywy ks. mitrata T. Majkowicza kult w tym miejscu odżył. Odbudowano kapliczkę nad źródłem, nad cudownym kamieniem ustawiono ołtarz i metalowy krzyż z datą 1859 przypominającą budowę cerkwi. Ustanowiono odpust 13 sierpnia. Przy ścieżce pielgrzymkowej wiodącej grzbietem na południe od wsi w kierunku Kalwarii Pacławskiej stoją dwie kapliczki, murowana na wzgórzu i drewniana nad źródełkiem. Koło resztek zamku trzecia kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena z 1783 r. We wsi przetrwało kilka domów o konstrukcji przysłupowej z dachami dwuspadowymi, bielonych wapnem.

 

 

wg S.Kryciński "Przemyśl i Pogórze Przemyskie"