KALWARIA PACŁAWSKA,

 

klasztor, dawne miasteczko i miejsce kultu, położone na wysokim wzgórzu na prawym, południowym brzegu Wiaru koło Huwnik. W 2 poł. XVII w. kasztelan lwowski Andrzej Maksymilian Fredro postanowił, zgodnie z ówczesną modą, zbudować w swoich włościach kalwarję. Dla takiego założenia potrzebna była góra z płynącą u jej stóp rzeką. Warunki te spełniało wzgórze nad Wiarem koło należącego do Fredry Pacławia. 5 sierpnia 1668 r. kasztelan sprowadził tu ojców franciszkanów, dla których ufundował drewniany kościół i klasztor. W ciągu trzech lat ukończono budowę kaplic kalwaryjskich, rozmieszczonych na stokach klasztornego wzgórza i w dolinie Wiaru. Fundator polecił swemu synowi, bawiącemu wtedy w Rzymie, aby wystarał się u papieża Klemensa X o odpusty dla nowego sanktuarium. W 1679 r. przeniesiono do kościoła w Kalwarii cudowny obraz Matki Boskiej zwany Kamienieckim, pochodzący z Kamieńca Podolskiego, zajętego wówczas przez Turków.

Legenda mówi, że Turcy wyrzucili obraz ku pośmiewisku na śmietnik. Pewnemu pobożnemu starcowi ukazała się we śnie Matka Boża i poleciła mu zanieść go do Kalwarii. Gdy po drodze nocował w Samborze, gospodarze umieścili obraz w skrzyni. Na wierzchu miał spać ich syn, ale trzykrotnie staczał się na podłogę. Gdy skrzynię otworzono, okazało się, że obraz jaśnieje niezwykłym światłem.

Kalwaria Pacławska od początku była ważnym ośrodkiem kultu maryjnego i celem masowych pielgrzymek z całej południowo-wschodniej Polski. Wiernych przyciągał zwłaszcza obraz Matki Bożej, z czasem nazwanej Pacławską. W 1882 r. podczas jego koronacji przez biskupa przemyskiego Łukasza Sołeckiego zgromadziło się przeszło sto tysięcy wiernych.

Pierwotny kościół i klasztor fundacji Fredry spłonęły doszczętnie w połowie XVIII w. Obecnie istniejący barokowy zespół zbudowano w latach 1770 - 75 z fundacji Szczepana Dwernickiego z Tarnawy Wielkiej, cześnika przemyskiego. Konsekrował go w 1 776 r. Jakub Walery Tumanowicz, biskup kamieniecki. 30 września 1855 r. obiekty zostały poważnie uszkodzone przez kolejny pożar — tym razem odbudowano je ze składek społeczeństwa. Kolejne przebudowy i remonty kościoła miały miejsce w 1862 r. i przed II wojną światową.

Obok klasztoru powstało miasteczko, zwane początkowo Słobodą. Według tradycji zamieszkały tu rodziny szlacheckie spokrewnione z zakonnikami. Miejscowość miała niewiele gruntów, więc uprawiano głównie len i konopie, a podstawowym źródłem do­chodów mieszkańców było tkactwo. Płótno sprzedawano na miejscu w czasie odpustów. Tradycja ta utrzymała się do II wojny światowej.

Nad osadą góruje zespół klasztorny, na który składa się barokowy kościół, zabudowania klasztoru, w tym gospodarcze, oraz nowo wybudowany, oka­zały dom noclegowy dla pielgrzymów. Wewnątrz kościoła oprócz cudownego obrazu cenne ołtarze barokowe z pracowni znanego rzeźbiarza lwowskiego Michała Polejowskiego. Polichromię malował w 1857 r. Michał Łoziński. Przy kościele dzwonnica murowana z 1 pół. XIX w. Wokół zabudowań zachowały się ślady ziemnych fortyfikacji z 1668 r. o pięciobocznym, bastionowym zarysie.

Zespół kalwaryjski tworzą 43 kaplice (38 murowanych i 5 drewnianych), malowniczo rozrzucone w lasach i na stokach wzgórz, na znacznej przestrzeni, częściowo nawet na drugim brzegu Wiaru. Wybudowano je w latach 1825-75, w większości po 1860 r. Jedna z kaplic (św. Marii Magdaleny) stoi na wczesnośredniowiecznym grodzisku. Kaplice są obecnie połączone starannie oznakowanymi ścieżkami, które przebywają pielgrzymi podczas odpustów.
Najwięcej wiernych przybywa do Kalwarii latem, na święto Matki Boskiej Zielnej (uroczystości trwają od 11 do 15 sierpnia), oraz na święto Matki Boskiej Siewnej 8 września. Niegdyś uroczyste procesje urządzano tu również 2 maja i 2 sierpnia.

W Wielkim Tygodniu odprawia się uroczyście Drogę Krzyżową, połączoną z inscenizacjami. Na odpusty przybywają ludzie z odległych okolic, choć znaczenie kultowe Kalwarii jest mniejsze niż przed wojną, kiedy gromadzili się tu wierni z wschodniej Galicji, od Lwowa, Stanisławowa i Stryja. Jeszcze w połowie XIX w. znaczny procent pielgrzymów stanowili grekokatolicy, którzy uczestniczyli we wszystkich nabożeństwach wspólnie z łacinnikami. W odpustach uczestniczyli księża obrządku wschodniego z Hujska i innych pobliskich parafii. Aż do l wojny światowej w kościele kalwaryjskim przechowywano Najświętszy Sakrament także w obrządku wschodnim. Dochodziło wszakże do sporów, m.in. o „konkurencyjne" nabożeństwa odpustowe urządzane od 1868 r. w cerkwi w Pacławiu podczas odpustów kalwaryjskich.
Znaczną część zabudowy osady kalwaryjskiej stanowią charakterystyczne, długie domy o konstrukcji przysłupowej z podcieniami, usytuowane szczytami do szerokiej głównej ulicy, pełniącej rolę rynku. Dwuspadowe dachy były pierwotnie kryte słomą, obecnie przeważnie blachą lub eternitem. Budynki te stawiano z myślą o przyjmowaniu dużej liczby pielgrzymów — mają bardzo obszerne strychy, na które prowadzą z zewnątrz osobne wejścia. Do dziś zachowało się około 60 domów z 2 pół. XIX w. i początku XX w.
Projektowane jest utworzenie rezerwatu krajobrazowego „Pacław" o powierzchni ok. 200 ha, obejmującego zabytkowy zespół Kalwarii oraz otulinę leśną.
 

wg S.Kryciński "Przemyśl i Pogórze Przemyskie"